گفتگو با آیت الله ناصری
فرهنگ نماز و جوانان
مجله نیایش: به نظر جناب عالی در یك حكومت دینی مانند نظام مقدس جمهوری اسلامی، پرداختن به بحثهایی چون احیای فرهنگ نورانی نماز، چه چایگاهی میتواند داشته باشد؟
آیت الله ناصری: حكومت اسلامی اگر واقعاً اسلامی است، چون یكی از اركان اصلی اسلام، نماز است، پس نمیتواند نسبت به نماز بیتوجه باشد، اگر نماز در این حكومت (حكومت جمهوری اسلامی) مقداری رشد نداشته باشد، فراگیر نباشد، به آن توجه نشود، آنكه حكومت اسلامی نیست؛ برای اینكه حقیقت اسلام مرتبط با نماز است؛ اصل و پایهاش، نماز است، برای اینكه نماز یعنی ارتباط و اتصال با خدا و هدف اصلی اسلام هم ارتباط دادن مردم با خداست و پیاده كردن حاكمیت الهی در جامعه است.
بنابراین حكومتی كه میخواهد اسلام را در جامعه پیاده كند، و مردم را به سوی خدا سوق بدهد و میخواهد هدایتگر جامعه به سوی حقیقتها و اصالتهای الهی باشد، مگر میتواند نسبت به نماز كه ارتباط اصیل و اولین قدم در ارتباط با خداست، بیتفاوت باشد؛ یا در تبلیغش كوشا نباشد؛ یا اصلاً در برپایی نماز هیچ گونه حركتی نداشته باشد، بلكه نماز اصالتی است كه باید حتماً سراغش رفت. (در مورد نماز این كارهایی كه ما میكنیم، كارهای عادی است) دربارهی نماز در حكومت اسلامی باید كارهای جدیتری بكنیم، چون واقعاً مسأله جدی است و نماز یكی از اصیلترین حركتهای ماست. همان طور كه امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ در جنگ صفین؛ جنگ را رها میكند و شمشیر را غلاف میكند، ابن عباس اظهار میكند كه آقا وسط جنگ با دشمن است!... و ایشان میفرمایند: مگر ما برای چه جنگ میكنیم؟ برای نماز جنگ میكنیم. پس حكومت اسلامی برای نماز است و نماز هم اصیلترین حركت انسان به سوی تكامل محسوب میشود.
مجله نیایش: به نظر جنابعالی. به رغم افزایش حجم تبلیغات دینی و پاكی فطرت جوانان، چرا تأثیر پذیری مخاطبان به ویژه جوانان و نوجوانان روز به روز كاهش مییابد؟
آیت الله ناصری: البته من افزایش تبلیغات دینی را قبول ندارم، چون معلوم نیست كه ما تبلیغات دینی خود را افزایش داده باشیم. این حركتهایی كه ما میكنیم، حركتهایی سمبلیك است؛ یعنی معمولاً ما كارهایی كه در ارتباط با تبلیغات دینی میكنیم، به هر حال تبلیغات ما، حالت دكوری دارد. ما باید در مورد تبلیغات نماز، روشنگری داشته باشیم و آن هم، راه و وسایل خودش را دارد. ما معتقدیم در مورد تبلیغات دینی آن حركت اصلی كه باید داشته باشیم، نداریم. در مورد تبلیغات دینی و مسأله نماز، باید از تجربههای موفق سابق ایده بگیریم؛ برای مثال، آن زمان كه مكتب خانهها بوده، اول چیزی كه بچهها یاد میگرفتند مسائل دینی و اعتقادی بود. اگر مدارس جدید هم به آن صورت شكل میگرفت خوب بود، ولی علمای ما كه در زمان سابق در مورد مدارس جدید یك كمی واهمه داشتند، به دلیل این بود كه میدیدند دست دشمن در كار است و اگر به این سبك آموزش و پرورش جدید پیش برود، بچههای ما از دین بری میشوند. ما باید كاری بكنیم! واقعاً نمیخواهم بگویم كه برگردیم به سبك قدیم، اما برگردیم به آن ایدهی قدیم و آن اینكه از ابتدای كلاس اول؛ وقتی بچههای ما وارد مدرسهها میشوند به آنها الفبای دین را یاد بدهیم. در واقع اگر تعلیم و تعلم دربارهی دین باشد ما مشكلات چندانی نداریم. به نظر من تبلیغات فعلی ما یك تبلیغات دكوری است.
مجله نیایش: بعضی از صاحب نظران علل گریز و رویگردانی جوانان را، شعار زدگی و تناقض در گفتار و رفتار متولیان میدانند، نظر حضرت عالی در این مورد چیست؟
آیت الله ناصری: البته این مؤثر است چون اگر این طور نبود ائمه ـ علیهم السّلام ـ به ما نمیگفتند: «كونوا دعاه الناس بغیر السنتكم» این كه ما با غیر زبان، یعنی با عملمان مردم را هدایت كنیم، مفهومش این است كه با عمل ما امكان انحراف جامعه هست همچنان كه با عمل ما امكان اصلاح جامعه هم هست، بنابراین عمل ما اثر دارد، گفتار ما، تناقض گویی ما، یا مثلاً كردار ما اگر بر خلاف مسیر حق باشد، مسلماً اثر میگذارد به گونهای كه در اذهان ایجاد سئوال میكند و این سئوالها پاسخگو ندارد. در نیتجه عكس العملش رویگردانی است. ما باید كارهایمان را اصلاح كنیم. باید رفتارمان و گفتارمان مطابق آنچه امام راحل ـ رحمه الله ـ میگوید، باشد و از امام خودمان الگو بگیریم. امام راحل ـ رحمه الله ـ گفتار و عملش این طوری بود كه همه از آن استفاده میكردند. در روایت آمده است: با كسی آشنا و رفیق شوید كه «یذكّركم الله رؤیته»؛ وقتی شما او را میبینید، او شما را به یاد خدا بیندازد. حالا واقعاً اگر ما آدمها طوری باشیم كه هر كس دیگری را میبیند به یاد خدا بیفتد، خوب، طبیعی است كه خود این یك ارشاد عملی است.
مجله نیایش: برای اینكه جوانان ما به مساجد بیایند و كارهای مسجد را به عهده بگیرند، چه راههایی را پیشنهاد میكنید؟
آیت الله ناصری: یكی از مسائل مهم، جذب جوانان به مسجد است كه در این رابطه خود مسجد یكی از عوامل مؤثر است. مدرسه و معلمین هم مؤثر هستند، خانوادهها (پدرها و مادران در خانه) نیز بسیار مؤثر هستند. اگر خانوادهها آنها را به مسجد هدایت كنند و همراه خودشان آنها را به مسجد بیاورند، این خودش مؤثر است؛ خانواده یكی از عوامل بسیار مؤثر است برای اینكه فرزند مسجدی شود همان گونه كه مسجدی بودن معلمی كه بچهها را تربیت میكند، مؤثر است. حال و هوای مسجد نیز در هدایت جوان به مسجد مؤثر است، برای مثال رفتار و گفتار پیش نماز و روحانی مسجد تأثیر گذار است؛ مجموعاً تمام اینها دست به دست هم میدهند و ما باید آنها را تنظیم كنیم تا واقعاً بچههایمان به مساجد بیایند و آن الگوها را از مسجد بگیرند. محتوای عالی دادن به آنچه در مسجد میگذرد، در رو آوردن به مسجد مؤثر است.
دوم اینكه یكی از مسائل مهم، بها دادن به جوانان است؛ یعنی كار مسجد را به جوانان واگذار كردن، نه اینكه واگذارشان كنیم هر كار دلشان خواست بكنند، نه... هدایتشان كنیم. به آنها كار بدهیم و به كار آنها بها بدهیم تا خودشان احساس مسئولیت كنند، اجازه بدهید، در این مورد خاطرهای را برایتان نقل كنم:
«امام وقتی آمده بود كربلا، توی خانه كوچكی بودند، آن خانه مال كسی بود كه در اختیار امام گذاشته بود، امام دو سه روزی آمده بودند كربلا بمانند. در آن خانه امام میخواستند، ظهر استراحت كنند. ولی بچهها كه پسر آقا مصطفی و دو سه تا دیگر بودند شلوغ میكردند. حاج احمد آقا ـ رحمه الله ـ میگفت ما فكر كردیم كه چه بكنیم تا اینها آرام بشوند. یك روز فرزند آقا مصطفی را خواستیم و گفتیم: حسین جان! از امروز مدیر خانه تویی، تو باید خانه را آرام نگه داری تا امام استراحت كند. وقتی این مسئولیت به او داده شد، آن روز خانه آرام بود، هیچ كس جرأت نداشت حرفی بزند، و امام استراحت كردند.» پس بدانید كه بها دادن و شخصیت دادن به جوان، كار خودش را میكند.
مجله نیایش: حاج آقا! نظرتان دربارهی كتاب «نیایش» چیست و محتوای آن را چگونه ارزیابی میكنید؟
آیت الله ناصری: متأسفانه من فرصت ندارم همهی مقالات كتاب نیایش را بخوانم، اگر چه وقتی من ورق میزنم و بعضی از مقالاتش را میخوانم بعضی از مطالب آن نكتههای خوبی است و كلاً مجله خوبی است. معمولاً آن مواردی كه من به آن برخوردم و خواندم، به خصوص مطالبی در خصوص نماز از فلاسفه، مثل ابو علی سینا و امثالهم و غیره دیدم كه نقل یا نوشته شده، خواندم. یا از امام راحل ـ رحمه الله ـ نوشته شده بود خواندم، دیدم نكات جمع آوری شده خوبی است و مناسب و آموزنده است.
مجله نیایش: شما تقریباً در همه اجلاسهای سراسری نماز حضور داشتهاید، اثر گذاری این اجلاسها را در بحث نماز چگونه ارزیابی میكنید؟
آیت الله ناصری: در سراسر كشور، یك تكان و یك یادآوری است تا همگان توجه به این موضوع داشته باشند و نماز را یادآوری بكنند و این خودش خیلی اثر دارد. اثر دیگر اینكه بالاخره عده ای مجبور میشوند مطالعه بكنند، الآن شاید چند هزار كتاب در این چند سال در ارتباط با نماز نوشته شده است. گرچه بعضی از آنها تكراری است؛ ولی آن تكراریها هم خوب است. همین باعث میشود یك عده به سوی نماز بروند، مطالعه كنند و مقاله بنویسند و در نماز دقت كنند.
یكی دیگر از فواید اجلاسهای نماز توجه دادن مسئولین است به اینكه باید واقعاً در ارتباط با نماز، حركتی، تلاشی و كوششی جدی داشته باشند. گرچه من حدس میزنم. ما در مردم مؤثرتر بودهایم تا در مسئولین؛ یعنی مردم را بیشتر نماز خوان كردهایم.
من خودم روی مسألهی نماز حساس بودم، آن هم به تأسی از امام كه خیلی روی مسألهی نماز حساس بودند. حتی در نمازهای جمعه خیلی زیاد راجع به نماز بحث میكردم. لذا به عنوان یك كسی كه نسبت به این موضوع حساس است مجموع بحثم این است كه فعالیت ما در ارتباط با تربیت دینی و نماز خواندن مردم مؤثرتر بوده است تا مسئولین. مسئولین را نتوانستیم زیاد عاشق نمازشان كنیم تا برای نماز كاری بكنند، البته كارهایی انجام شده؛ اما آن طور كه آدم دلش میخواهد نشده است. به طوری كه واقعاً برای نماز عشق بورزند، به نماز علاقمند شوند؛ یعنی نمازی كه میخوانند برای آن وقت بگذارند و كار و تلاش كنند، دل بسوزانند و برای نماز یك طرح كار داشته باشند. برنامه ریزی بكنند.
الحمدلله! خیلی پیشرفتها در امر نماز بوده، توجهها شده؛ اما ما معتقدیم كه باید مسئولین ما خیلی بیشتر از مردم در مورد نماز حساسیت داشته باشند و در هر حال در یك سری از كارها پیش قدم باشند كه مردم هم بدانند و الگو بگیرند و پیش قدم شوند.
مجله نیایش: از اینكه در مصاحبه ما شركت كردید كمال تقدیر و تشكر را داریم و امیدواریم در سایه خداوند تبارك و تعالی موفق و مؤید باشید. التماس دعا. ان شاء الله موفق باشید.
آيت الله ناصري ـ مجله نيايش، ش6،( ستاد اقامه نماز، 1380)
گفتگو با كارشناسان مسایل تربیتی و دینی
(گفتگوبا: سيدموسي بلاديان (روزنامه نگار)، اسدالله ضيايي (استاد معارف)، حجت الاسلام سبحاني نيا (مدرس)
مجله نیایش: به نظر شما ضرورت پرداختن به نماز به عنوان یكی از فرائض دینی چه اهمیتی دارد؟
سبحانی نیا: با هر نگاهی به موضوع نماز بنگریم ضرورت پرداختن به آن روشن می گردد؛ مثلا نماز در كلام رسیده انبیاء و ائمه (علیهم السلام) جایگاه ویژه ای دارد، زیرا اولین و آخرین توصیه های آنان به نماز بوده و تجلی باور توحیدی انسان در نماز است. ائمه (علیهم السلام) در هر فرصتی ضمن تاكید بر انجام این فریضه به راز و رمزهای این فرمان الهی اشاره داشته اند و او را بر هر امری مقدم می داشتند.
لذا ضرورت دارد این امری كه پایه و راه بندگی است، به صورت شفاف و عمیق به آیندگان منتقل و تبیین شود. اگر حتی به نماز از زاویه مسائل تربیتی، اجتماعی و سیاسی نگاه كنیم ضرورت تبیین آن لازمست. مثلا نماز و نماز جماعت نشان داده است كه یكی از مؤثرترین راه های اجتماعی شدن انسان است. از سویی دیگر عامل مؤثری در معنویت بخشیدن به انسان در اجتماعات می باشد. چیزی كه در آینده بیش از این مورد نیاز است و انسان نمی تواند خود را از اجتماع به دور نگه دارد و نیاز دارد در اجتماع به گونه ای باشد كه در مقابل ناهنجاریها توان ایستادگی را داشته باشد، چیزی است كه برای آینده به عنوان یك چالش و آسیب مطرح شده، یعنی در آینده نمی توان با تكیه بر اصل پرهیز و دور بودن از ناهنجاریها سالم ماند؛ زیرا قدرت تكنولوژی و ارتباطات رسانه ای به سرعت در حال جهانی شدن فرهنگها پیش می رود و انسانهایی در چنین فضا عزت و هویت خویش را خواهند داشت كه به جای پرهیز، در خود توانمندی و قدرتی را فراهم سازند كه بتوانند مصون بمانند و نماز چنین جایگاهی را برای انسان فراهم می سازد و همچنین از هر زاویه دیگری به نماز بنگریم ضرورت طرح آن روشن است. اگر چه باید بپذیریم كه دین یك نظام به هم پیوسته و مرتبط با یكدیگر است و لازمست برای تربیت انسان به همه جنبه های دینی پرداخته شود. همچنان كه ایمان مجموعه ای از علم، عمل و اخلاقیات است كه در زندگی انسان عینیت پیدا می كند. اگر ما تنها به نماز منفك از دیگر باورهای دینی بپردازیم، توفیق كمتری خواهیم داشت.
امروزه وقتی می خواهند از یك مغز سالم و كامل سخن بگویند مغز انسانی كه از تعادل رشد و همه جانبه برخوردار باشد، یك مغز سالم و كامل نامیده می شود. خوب، پس در یك جمع بندی می توان گفت: ضرورت دارد به نماز به دلیل این كه یك واجب الهی است و اثرات این دستور الهی در زندگی به صورت مدام تجلی می یابد متناسب با مقتضیات زمان پرداخته شود.
بلادیان: نماز اگر با حضور قلب و توجه كامل به محتوی و فلسفه آن ادا شود نه تنها یكی از مهمترین فرائض دین است، بلكه محور تمامی فرائض دیگر و باعث تقویت آن ها است. بی دلیل نیست كه عقل كل و ختم رسل حضرت ختمی مرتبت آن را ستون دین معرفی فرموده و شرط قبولی تمام اعمال و عبادات را قبولی فریضه نماز می داند.
ضیایی: نماز یكی از فرائض دینی، بلكه ستون دین است. نماز فریضه ای است كه با تمام تشخصات دینی ارتباط مستقیم دارد؛ حتی با اصول دین، كسی كه نماز را اقامه می كند سیم های ارتباط قلبی خود را با توحید، نبوت، معاد؛ عدل و امامت مستحكم تر می كند؛ یعنی در واقع هر روز كه نماز می خواند موحدتر می شود، قیامت را بیشتر باور می كند و خدا در رفتار او بیشتر حضور می یابد. علاوه بر آن نماز باعث اصلاح رفتار او می شود و او را از فحشا و منكر باز می دارد. به حلال و حرام خدا بیشتر توجه می كند و خلاصه نماز به عبارتی ضامن دین، پاسدار دین و جلوگاه دین و ... است، پس سزاوار است كه بیشتر از هر فریضه دیگری بدان پرداخت شود.
مجله نیایش: موانع یا عوامل تأثیرگذار بر گسترش فرهنگ دینی مخصوصاً در بین نسل جوان، از دیدگاه شما چه چیزهایی می توان باشد؟
سبحانی نیا: در مورد موانع یا عوامل تأثیرگذار بر فرهنگ دینی یك سری عوامل وجود دارد كه بر همه باورهای انسانها تأثیر گذار است و مختص موضوع نماز نخواهد بود، بلكه از جدی ترین موانع پذیرش و الگوگیری یك امر خواهد بود. مثلا تعارض بین گفتار و رفتار انسان به خصوص در زندگی انسانهایی كه عهده دار ترویج مسائل فرهنگی و یا عهده دار مدیریت یك جامعه می باشد بسیار تأثیرگذار است و از موانع جدی كار خواهد بود و یا همراه نبودن یك فرهنگ از هنر و محبت و تواضع در رفتار در تعامل با دیگران خود یكی از موانع عمده و جدی خواهد بود. همچنین برخوردار نبودن یك تفكر از پایه های عقل و خرد و منطقی نبودن آن و بی ارتباطی بودن با زندگی انسان و نداشتن آن لطافت هنرو ادبیات زمان خود از عهده عوامل توسعه و گسترش یك فرهنگ خواهد بود. یا بی حوصله بودن، صبر و استقامت نداشتن و به دنبال نتایج مقطعی و لحظه ای بودن از موانع جدی یك حركت فرهنگی است اما اگر ما بخواهیم به موانع اختصاصی در گسترش نماز اشاره داشته باشیم، ضمن دخالت همه عواملی كه در قبل گفته شد می توان در محیط مدرسه به حضور و عدم حضور مدیران و مربیان در خانواده، به توجه نداشتن و یا توجه داشتن به دوران كودكی و در ادارات است به بستر سازی و دوری گزیدن از دولتی شدن نماز اشاره كرد. لازمست هر جامعه ای را آسیب شناسی و راه حلی برای آسیب های آن فراهم سازیم، بررسی كنیم كه جوان در خانه، جوان در مدرسه، جوان در دانشگاه و جوان در مسجد چه می كند.
زیرا جوان به عنوان عضو سنت شكن و بی قرار در یك سری سنتهای ثابت انتظار دارد در هر محیطی با شخصیت او و جایگاه او متناسب برخورد شود؛ لذا موانع و عوامل مؤثر را در هر قسمتی جداگانه باید دید و راه حل برای آن پیدا كرد؛ اگر چه موانع كلی اشاره شده جزو عوامل عمومی و مؤثر خواهد بود.
بلادیان: از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر گسترش دینی فطرت پاك جوانان و نوجوانان است، آنها چون روانشان به تمایلات پست حیوانی آلوده نشده و حقیقت پذیرند؛ با ایجاد شرایط مفید نماز را به عنوان یك فریضه سازنده و ضروری ادا می كنند؛ البته توجه به الگوهای و الا همچون امام راحل، رهبر معظم انقلاب، شهدا و جوانان متعهدی كه در صحنه های علمی، ورزشی و هنری درخشیده و نماز را به عنوان نردبان ترقی می نگرند، بعد از والدین (به شرطی كه آنها نیز صادقانه نماز بخوانند) همه تأثیرات سازنده خواهند داشت و در مقابل هر گونه انحراف و دوگانگی كه در خانواده و مبلغین دین حاصل آید و یا فلسفه و راز و رمز نماز خوب تبیین نشود از موانع عمده بر گسترش فرهنگ دینی است.
ضیایی: البته پاسخ هر كدام از این سوالات را می توان مفصل داد تا حق مطلب ادا شود ولی در این مختصر می توان به عواملی چند اشاره كرد. اول عوامل را می شماریم:
1ـ غنی تر كردن فعالیت های فرهنگی در كنار فعالیت های تبلیغی برای جهت دادن به باورهای مخاطبین با علم به آن كه احساس پرستش و نیایش و ستایش همگی یك احساس صادق هستند و اشباع صادق انها در فعالیت فرهنگی به سوی بعضی اعمال هدایت می شود كه نماز در رأس آنها است.
2ـ اصلاح رفتار كسانی كه شهرت به تدین دارند، به طوری كه اگر الگو و سرمشق قرار گرفتند باعث دلسردی افراد نشوند. برای مثال كسی كه در نماز جماعت محله یا بازار یا اداره دیده می شود اگر بازاری است نباید گرانفروشی كند، اگر اداری است نظم و ترتیب و وظیفه شناسی او زبانزد باشد.
4ـ پرهیز از ایراد و اشكال در كارهایی كه مباح هستند و حتی تبلیغ بعضی از آنها به طوری كه پرداختن به آنها با نماز تعارض نداشته باشد. مثلا القاء نشود كه كسی كه نماز می خواند نباید گردش برود یا به موسیقی مباح گوش كند یا ... به هر حال باید تربیت را از جایی شروع كرد كه مربی می خواهد و به جایی برود كه مربی می خواهد.
موانع ـ در مورد موانع می توان گفت عكس فعالیت های فوق اگر انجام یابد آن فعالیت ها به مانع تبدیل می شود، مثلا چنانچه به تبلیغات بدون فعالیت های فرهنگی بپردازیم، مثل آن است كه در تلویزیون چیزی را تبلیغ كنیم ولی عملا فواید آن را اثبات نكنیم؛ یا آن كه كسی كه تبلیغ می كند خودش عامل به آن نباشد، فرضا نماز بخواند و تبلیغ نماز بكند ولی از مواضع تهمت به فحشا و منكر پرهیز نكند یا آنكه وظایف نمازگزار را آنقدر سخت و تنگ بگیریم كه نتیجه عكس بدهد. مسلما در دنیای امروزی هر حركتی كه در جهت غیر استكباری باشد بی جواب نمی ماند. ما معتقدیم كه نماز خواندن چون دلیل و پرچم اسلام است معارضین فراوان دارد، پس ما هم باید بتوانیم پیشرفت كنیم و هم مقابل حملات بایستیم و البته آسان نیست. میدان این فعالیت ها و چالش ها ذكر، فكر و عقل نوجوانان و جوانان است كه هر یك از دو طرف متخاصم كه بتواند آن را اشغال كند، برنده است. البته حریف خیلی قوی است چون با سلاح سرمایه ای بسیار به میدان آمده و می توان گفت متاسفانه زمینه را هم شیطان در انسانها برای پذیرش آماده كرده است. ذهن جوانان سریع تر از هر چیزی متوجه وعده هایی است كه تضمین كننده دنیای آنها باشد نه آخرت، به محسوس توجه دارد نه به معقول. اگر كسی وعده ازدواج، اشتغال، رفاه و مسكن بدهد سریع تر جذب می كند تا درس ایثار گذشت و ... مقابله با این فقط هنگامی میسر است كه آنقدر معنویت در ذهن آنها زیبا نمایانده شود كه عروس دنیا جلوه ای نداشته باشد.
آنقدر خالق را بزرگ ببیند كه مادون آن حقیر نماید. اشكال در این است كه زیبایی نماز ادراك نشده نه آنكه مخالفتی هست. اگر ما بتوانیم این عروس دنیا و آخرت را بیاراییم و چشم بصیرت مربی را به روی آن بگشاییم هرگز نگرانی وجود ندارد. اگر وجود متربی چون آیینه باشد تجلی قرآن و عترت در آن به صورت نماز و دعا جلوه گر خوهد شد. آن وقت نیازی به تبلیغ هم نیست. اگر چنین اتفاقی نیفتد زخرف دنیا آنچنان دل از جوان خواهد برد كه سر از پا نمی شناسد و چالش ما بی اثر خواهد بود.
مجلّه نیایش: چالشهای احتمالی در سالهای آینده در برابر نسل جوان و یا مربیان و مبلغان برای تربیت دینی چه چیزهایی خواهد بود؟
سبحانی نیا: 1ـ چالش بیكاری و بی حالی و گرفتاری افراد در زندگی كه در ارتباطات انسانها تأثیر دارد. نماز را نباید پناه یافته پس از بازماندگی تلقی كرد، بلكه نماز را باید به عنوان توكل و امیدواری مطرح كرد.
2ـ پدید آمدن پرسشهای جدید در مسائل عبادی و اعتقادی كه رابطه مستقیم یا غیر مستقیم با نماز دارد.
3ـ پاسخگو نبودن ادبیات و نوشته های امروز در ارتباطات آینده.
4ـ ایجاد پرسشهای متنوع یا پدید آمدن شبهه و پرسشهای متعدد نسبت به منادیان دین و تأثیرگذاری در باور دینی مردم
5ـ فراوان شدن پرسشها و آموزشهای مختلف در شبكه های اینترنتی و ضرورت پرداختن پرسش به سوالات در اینترنت
6ـ پدید آمدن سبك و سلیقه های مختلف در اجرای مراسم دینی به صورت افراط و تفریط
7ـ قدرت تكنولوژی و حاكمیت یافتن این ابزار بر فرهنگ جامعه و تحت تأثیر قرار دادن باورهای دیگران
8ـ تأثیر جهانی شدن زندگی، باورها، اعتقادات و پدید آمدن زمینه هم گرایی به معنی تبعیت از فرهنگ های كلی دنیا، نه گرایشهای بخشی و جمعی و لو آداب مذهبی و سنتهای ملی اختصاصی.
9ـ چـالـش تـعارض بـین گـفتار با عمل به خصوص در مربیان، مدیران و منادیان تربیت به دلایل مختلف تنگناها و ... .
بلادیان: شبیخون فرهنگی دنیای غرب از طریق ماهواره، اینترنت و مهاجرت ها و بهره برداری ناصحیح از آنها بیش از هرچیز فرهنگ دینی ما را نشانه می گیرد كه طبیعتا در فرهنگ انسانساز نماز هم بی تأثیر نیست. از نسلی كه در آینده همه چیز را زیر سؤال می برد و برای مساله ای غیر مادی دلائل متقن و ارضا كننده طلب می نماید، با تبلیغات سنتی نمی توان بهره گرفت.
مجلّه نیایش: اولویتهای پژوهشی و تحقیقی مرتبط با نماز چیست:
سبحانی نیا: 1ـ تحقیق در ابزار و تكنولوژی مناسب مقطع راهنمایی و ابتدایی در انتقال و ترویج نماز ـ پرسشهای عمده جوانان در مورد نماز
2ـ راههای مناسب درونی سازی باورهای دینی
3ـ راههای مشاركت بخشیدن به ترویج نماز در محیطهای آموزشی
4ـ بیشترین تأثیر را چه عاملی در دور شدن انسان از مباحث عبادی و اعتقادی داشته است؟
5ـ نیازهای آموزشی ائمه جماعات و مدیران در بخش نماز
6ـ عمده سؤال های مادران در مورد نماز نسبت به تربیت و ترویج نماز برای اعضای خانواده
7ـ عوامل تأثیرگذار در گرایش و عدم گرایش در نماز جماعات ادارات
8ـ بحث نماز و عزت
9ـ عوامل مؤثر در گرایش جوانان به نماز جمعه و نمازهای جماعت مساجد
بلادیان: اولویت های پژوهشی و تحقیقی مرتبط با نماز روانشناسی و جامعه شناسی مخصوصا رابطه نماز با تعدیل غرائز جنسی است.
ضیایی: از مجموع آنچه گفته شد بر می آید كه ما با نسل نو سر وكار داریم و نسل نو، جوانانی هستند كه هم استقلال طلب هستند هم استدلال خواه؛ هم آزادی را دوست دارند و هم به زمان خاص خودشان تعلق دارند و هم تبلیغ و تحریكات خنثی كننده معنویت از در و بام آنها را بمباران كرده و هر مربی زمانی در این ازدحام می تواند موفق باشد كه زمان را بشناسد (به معنای تاریخ و جامعه شناسی) هم مكان را بشناسد (خلاصه اقلیمی)، هم مخاطب را بشناسد (روانشناسی اجتماعی)، هم روش های اثر گذاری را بداند (روش شناسی) و هم مواضع و تحركات دشمن را بشناسد (آسب شناسی) و ... .
و این همه میسر نیست الا این كه در هر مورد كارهای پژوهشی انجام گیرد و آمارهای حاصله از تحقیقات میدانی با در نظر گرفتن یافته های كتابخانه ای مبنای موضوعات اجلاسهای استانی، كشوری و حتی بین المللی قرار گیرد و صاحب نظران این یافته ها را توام با راههای عملی عنوان نمایند، و در مرحله عمل مسؤولین سخت افزار در مورد نیاز را فراهم آورند. در پایان تمام این حرفها اگر توكل نباشد ابتر می ماند، باید بدانیم كه ما عاجزیم و خداوند قادر، منتها اینها وظیفه است، ما مكلف به وظیفه هستیم نه مسؤول حصول نتیجه.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
گفتگو با دكتر شرفی
جایگاه اجتماعی و تربیتی نماز
مجله نیایش: فریضه سترگ نماز دارای جایگاه و اهمیت اجتماعی و تربیتی ارزشمند و مهمی است. در ابتدای بحث درباره اهمیت و منزلت این جایگاه توضیح بفرمایید.
دكتر شرفی: نماز از بعد اجتماعی دارای جایگاه ارزندهای است؛ زیرا روابط و مناسبات انسانها با یكدیگر و ماهیت و جهتگیری جامعه را مشخص نموده و كیفیت ویژهای به آن میبخشد؛ لذا اگر انسان رابطه خود را با خداوند، به خوبی تنظیم و تصحیح كرد، موفق به تنظیم و بهبود رابطهاش با سایر انسانها خواهد شد. در روایت از امام معصوم ـ علیه السّلام ـ آمده است كه اگر آدمی رابطه خود را با خداوند اصلاح كرد، خداوند رابطه او را با دیگران اصلاح خواهد نمود. از این عبارت نتیجه میگیریم كه چون نماز تجلی رابطه مطلوب خالق و مخلوق است موجب مطلوبیت روابط اجتماعی مردم با یكدیگر خواهد شد. در آیهی شریفهی قرآن كریم نیز آمده: «الّذین ان مكّنّاهم فی الارض اقاموا الصّلوه و آتوا الزّكوه»، یعنی آنان كه خدا را یاری میكنند كسانی هستند كه اگر آنها را در روی زمین، تمكین و اقتدار دهیم نماز را به پا میدارند و زكات به مستحقان میدهند؛ لذا میتوان گفت بندگان خدا دارای این ویژگی هستند كه به محض دستیابی به توانایی در جامعه اقامه نماز میكنند و این امر را بر هر كار دیگری مقدم میدارند.
اما در پاسخ به بخش دیگر سئوال شما، یعنی بُعد تربیتی نماز، میتوان نماز را همچون منشوری كثیر الاضلاع تصور نمود كه از هر وجه به آن بنگریم جلوه خاصی دارد. به عنوان نمونه میتوان به این ویژگی بسنده كرد كه نماز موجب ایجاد و تثبیت عزت نفس آدمی میشود؛ زیرا نمازگزاری كه در پیشگاه خدا به عبادت میپردازد در حقیقت با نفی عبودیت غیر خدا و گردن نهادن به عبودیت خدا، به این رابطه معنا میبخشد. مضمون كلامی از امیر المؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ نیز اشاره به همین امر دارد. آنجا كه حضرت میفرمایند: اسلام آمده است تا انسان را از بندگی غیر خدا به بندگی خدا دعوت كند. و یا حضرت در كلامی دیگر به رابطه عزت نفس و بندگی خدا اشاره مینمایند: «شرف المؤمن ایمانه و عزّه الطاعته» (غرر الحكم ـ ص445) یعنی فضیلت و ارزش انسان باایمان، همان ایمان به خدا و عزت او در اطاعت از اوامر خداست.
مجله نیایش: در مبحث كاركردهای اجتماعی و تربیتی نماز همچنین میتوان به موضوع نقش این عبادت در سالم سازی فضای فكری، روحی و روانی افراد جامعه به ویژه جوانان اشاره كرد. در این زمینه هم توضیح بفرمایید.
دكتر شرفی: برای پاسخ به این پرسش ابتدا باید به معنا و مفهوم «اقامه نماز» توجه نمود. این كلمه معمولاً به «برپا داشتن نماز» تعبیر میشود ولی حضرت آیت الله جوادی آملی در تفسیر موضوعی قرآن در ذیل آیه سوم سورهی بقره «و یقیمون الصّلوه» و نظایر آن مینویسد:
«معنای اقامه نماز آن است كه نماز قائم میشود بین انسان و زشتیها و بدیها؛ به تعبیر دیگر نماز، قیّم شؤون انسان می شود و كسی كه نماز «قیّم» او شود به آلودگیها و زشتیها گرایش پیدا نمیكند. لذا اگر جامعه و به ویژه نسل جوان به نماز اقبال نمود و نماز را با روح و جان آن اقامه كرد دیگر انحرافات اخلاقی در او راه نخواهد یافت. البته آیه د یگر قرآن كریم: انّ الصّلوه تنهی عن الفحشاء و المنكر نیز دلالت بر تأثیر بازدارندهی نماز از زشتیها و منكرات است. البته این امر منوط به اذكار نماز، حضور قلب در نماز، رعایت وقت فضیلت نماز و پای بندی نمازگزار به این عهد و میثاقهایی است كه با خداوند منعقد نموده است.
نقل شده است جوانی از انصار نمازهای خود را با پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ به جا میآورد؛ اما مرتكب برخی گناهان میشد. به پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ اطلاع دادند. حضرت فرمودند: بزوی نمازش او را از گناهان باز میدارد.
پس از چندی آن جوان از گناهان كناره گرفت و دیگر مرتكب گناه نشد. حضرت فرمودند: دیدید به شما گفتم كه نمازش او را از اعمال بدش باز خواهد داشت.
مجله نیایش: به نكتهای دربارهی نقش نماز در باز داشتن جوان از گناه اشاره فرمودید. حال این سئوال پیش میآید كه چه عواملی در گرایش نسل جوان به دینداری و نماز موثر است؟
دكتر شرفی: بله، البته در این زمینه عوامل فراوانی وجود دارد كه به برخی از آنها اشاره میكنم:
1ـ پشتوانه نماز و سایر عبادات، اعتقادات محكم و پا برجاست. اگر نسل جوان از حیث اعتقادی و باورهای دینی، ساخته شوند و بینش صحیح و مستدلی در این مورد داشته باشند به طور طبیعی به لوازم و پیامدهای آنها نیز كه نماز و نیایش است روی میآورند.
2ـ تقویت شناخت و معرفت نسل جوان نسبت به نماز، آثار اقامه و آثار ترك نماز و نقش محوری نماز نسبت به سایر عبادات میتواند منجر به پای بندی بیشتر به نماز شود.
3ـ استفاده از زبان و بیان هنر و ادبیات در ترسیم جذبهها و جلوههای نماز به ویژه از زندگی بزرگان و فرزانگان به صورت نمایشنامه، تئاتر، فیلم و میان پردههای نمایشی میتواند در عینی ساختن آثار این عبادت بنیادین، در نتیجه جذب جوانان مؤثر و سودمند تلقی شود.
4ـ نسل جوان امروز همان كودكان و دانش آموزان سالهای پیشین خانوادهها و مدارس هستند كه مهمترین سالهای رشد و بالندگی خویش را در كنار خانوادهها و والدین گذرانیده و پس از آن در مدرسه و در كنار معلمان و مربیان آن را تداوم بخشیدهاند. منظور اشاره به این واقعیت است كه اگر خانوادهها و نیز مربیان و معلمان شیوههای جذاب و زندهای را برای آشنایی كودكان و نوجوانان با نماز، به كار گیرند. آنها در سنین جوانی علاقه و گرایش بیشتری به نماز نشان داده و آن را حفظ خواهند كرد. همچنین آشنا نمودن والدین و مربیان با طرحها و روشهای جذاب و پر كشش دربارهی نماز، میتواند تأثیر به سزایی در این امر داشته باشد.
مجله نیایش: موضوع مهم دیگری كه مطرح است جایگاه و كاركرد فرایض دینی و مذهبی در علوم روان شناختی و تربیتی است. برای این فریضه چه شأن و جایگاه و كاركردی در علوم فوق در نظر گرفته شده است؟
دكتر شرفی: كاركرد فرایض دینی و مذهبی در علوم روان شناختی و تربیتی در دو مقوله زیر قابل بررسی است:
1ـ بررسی آثار، پیامدها و تبعات این گونه فرایض از منظر علوم روان شناختی و تربیتی؛ نظیر مطالعه در آثار روان شناختی نماز، عبادت، نیایش و نظایر آنها با دیدی جدید، ابتكاری و جذاب.
2ـ جستجو و تفحص در زمینه راهكارهای مؤثر و پیشنهادی دین و فرایض دینی در حل معضلات و مشكلات جامعه معاصر؛ نظیر افسردگی، اضطراب، استرس و خودكشی به ویژه آن دسته از مشكلات پیچیدهای كه علوم روان شناختی و تربیتی هنوز نتوانسته پاسخ قاطعی برای آنها بیابد.
مجله نیایش: هم اكنون فرایض دینی و انجام عبادات مذهبی در غرب چه جایگاهی دارد و خلاء معنویت در جهان غرب چه تأثیرهای سوئی را بر جای نهاده است؟
دكتر شرفی: هم اكنون علی رغم دورهی فترت دینی و مذهبی كه از دوران نوزایی (رنسانس) در غرب به وجود آمد و به تعبیر یكی از نویسندگان نامدار «فردریك مایر» كمربند ایمانی كه به دور كره زمین پیچیده شده بود پاره شد و عصر «لائیك» آغاز گردید و تا سالهای اخیر نیز این وضعیت، كم و بیش در غرب حاكم بود؛ ولی از چند سال گذشته به این طرف گرایش آشكار و مشهودی برای باز گرداندن دین به جایگاه اصلی خویش در غرب مشاهده شده است و شعار «خدا بر میگردد» در غرب شعار آشنایی است.
ظهور پدیدههای نوینی نظیر گرایشهای عرفانی، غور باطن (مراقبه متعالی) و ارج عارفانه و نیز بررسی تطبیقی مكاتب عرفانی در اروپا و غرب نشانههای امید بخشی برای بازگشت غرب به دینداری و دین باوری است. مسئولیت ما و نهادهای تبلیغی و ارشادی جامعه اسلامی این است كه بتوانیم به گونهای موثر و جذاب زمینههای شناختی و معرفتی و عرفانی حكمت و فرایض اسلام را به زبانهای زنده دنیا ترجمه و عرضه نموده و پاسخ منطقی و مؤثری به نیازهای عصر حاضر بدهیم. به عنوان مثال امروزه در غرب بحران افسردگی و تمایل به خودكشی در میان بخشی از جوانان مشاهده میشود. اگر تأثیر نماز در كاهش و درمان افسردگی و نیز تقویت میل به زندگی به خوبی تبیین شود میتوان امیدوار بود كه این رسالت از جانب ما ایفا شده است.
مجله نیایش: برخی از صاحب نظران این طور مطرح میكنند كه علل وادادگی و روی گردانی جوانان از دین و فرایض دینی تناقض گفتار و رفتار متولیان سیاسی، مذهبی و سیاست زدگی مبلغان مذهبی است. نظر شما در این باره چیست؟
دكتر شرفی: با این نظر شما به عنوان عامل «اقتضا» موافقم، نه به عنوان علت تامّه، زیرا این مسأله تنها عامل روی گردانی جوانان از مسائل مذهبی نیست؛ بلكه در كنار آن میتوان به پدیدههایی نظیر مصرفگرایی، تجمل پرستی و رقابتهای مادی و نظایر آنها نیز اشاره كرد.
یا غفلت والدین از تربیت دینی و مذهبی فرزندانشان و اكتفا نمودن به مسائل مادی و حداكثر تحصیلی آنان نیز از جمله عوامل و اسباب ایجاد این مساله است.
ـ وابستگی و تعلق خاطر كودكان و نوجوانان و جوانان به رسانههای گروهی به ویژه رسانههای تصویری و ناتوانی این رسانهها در انتقال معرفت و جاذبه دینی به نسل حاضر و بالعكس تلاش برخی رسانهها در جهت دلبسته نمودن كودكان و نوجوانان و جوانان به محصولات فرهنگی غرب و نیز فقدان ادبیات دینی برای كودكان و نوجوانان و جوانان از جمله علل این دین گریزی یا دوری از معنویت و كم توجهی و بیتوجهی به نماز است.
مجله نیایش: آقای دكتر سئوال دیگری كه مطرح است این است كه نهادهای تعلیمی و تربیتی از جمله آموزش و پرورش و دانشگاهها در گسترش و ترویج فرهنگ نماز چه نقشی دارند و چه راهكارهایی در این باره توصیه مینمایید؟
دكتر شرفی: نهادها و مراكز آموزشی و تعلیمی نقش بسیار مهمی در اشاعه و گسترش فرهنگ نماز در میان نسل جوان و نوجوان بر عهده دارند. لذا در این زمینه میتوان به راهكارهای زیر اشاره كرد:
ـ ایجاد جذابیت در مدرسه، كلاس درس و شخصیت معلمان و مربیان ایجاد جذابیت در رفتار معلمان دینی، قرآن و امور تربیتی.
ـ تقویت و تجهیز و توسعه نمازخانههای مدارس و رسدیگی به آن، در این زمینه برخی تحقیقات نشان میدهد كه مدارس دارای نمازخانه نسبت به مدارس فاقد نمازخانه از مشكلات رفتاری و اخلاقی كمتری برخوردار بودهاند.
ـ امامان جماعت مدارس و دانشگاهها باید بیش از گذشته با روحیات و نیازهای روحی و روانی كودكان و نوجوانان و جوانان آشنایی داشته و مخاطب خویش را به درستی بشناسند.
ـ باید از زبان داستان و ادبیات و فیلم در به تصویر كشیدن آثار نماز و عبادات در زندگی دنیوی و اخروی متناسب با شرایط سنی مخاطبان بهره جست.
ـ تشریح حالات جذاب و معنوی بندگان و نمازگزاران خاص خدا هنگام نماز برای مخاطبین.
ـ حضور كلیه همكاران واحدهای آموزشی در نماز اول وقت در نمازخانه مدارس به منظور الگو سازی برای دانش آموزان.
ـ همچنین بخشی از موضوعات آموزش خانوادهها در مدارس به مسألهی نماز و چگونگی اهتمام والدین به آن و تأثیر آن در جذب دانش آموزان اختصاص یابد.
مجله نیایش: به عنوان آخرین سئوال بفرمایید موضوع كتاب «نقش نماز در زندگی زوجهای جوان» چیست و محتوای آن شامل چه مطالبی است؟
دكتر شرفی: نماز واكنش موجودی پر نیاز به درگاه خالق بینیاز تعبیر كردهاند و آن گاه كه انسان با همه نیازهایش گام در وادی زندگی مشترك مینهد، از یك سو نیازهای او مضاعف میشود و از دیگر سوی آرمانها و انگیزههایش نیز متحول میگردد. زوجهای جوان و موحّد خود را پیوسته با این پرسشها روبرو میبینند كه هم اكنون، نماز چه نقشی بر زندگی جوان و نوپای آنها میزند و تا كجا میتوانند مرزهای زندگی خود را بر مبنای نماز به درستی ترسیم نمایند؟
در حقیقت نماز به كدام یك از نیازهای جدی عصر آنان پاسخ میدهد؟
این اثر در قالب داستانی لطیف و ساده كه زندگی جدید زوج جوانی را بازگو میكند، بر آن است كه علاوه بر ترسیم روابط مطلوب دو جوان كه پیمان زندگی مشترك بستهاند، به چگونگی تأثیر نماز بر روابط و مناسبات آنان بپردازد و در فضایی صمیمی، معنوی و دوست داشتنی محفل بحث و گفتگویی تشكیل دهد و مطالب را از زبان دوستانی همدل عرضه كند. دوستانی كه دغدغه عظیم انسان كامل، وجودشان را آكنده از شور و علاقه برای رسیدن به قرب حق نموده است.
مجله نیایش: سپاسگزاریم از اینكه در این گفتگو شركت كردید.
فصلنامه نيايش، ستاد اقامه نماز، ش 5
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
گفتگو با دكتر مظاهری
مجله نیایش: آقای دكتر برای نخستین سؤال، لطفاً درباره جایگاه اجتماعی و تربیتی نماز توضیح بفرمایید؟
دكتر مظاهری: نماز فریضهای واجب است كه اساس فلسفه آن بر تربیت استوار میباشد و به شدت امری اجتماعی است و نفس اقامه آن ابتدا بر جماعت است كه نشان دهنده اجتماعی بودن آن است. نماز جماعت موجب تعامل اجتماعی میشود به لحاظ اینكه عدهای را دور هم جمع میكند، پس انجام هدفی مشترك را توسط آنان به اجرا در میآورد.
بحث مركزیت هدایت و كنترل جامعه در نماز جماعت مطرح است. به این ترتیب كه نمار جماعت دارای امام است. خود رفتار امام جماعت و نمازگزاران و بر عكس نوعی تعامل اجتماعی با ارزش است. نوع شكل گیری و استقرار صفوف جماعت و هماهنگی در ادای اجزای مختلف این فریضه بزرگ، دقت در زمان، هماهنگ شدن با علائم هشدار دهنده، مثل بانگ اذان، سفارشی كه در خصوص رعایت نظافت نمازگزاران شده است، توجه به مشكلات نمازگزاران و پی جویی حل آن و بحث مردم، مشورت، تشدید محبت و... همه كنشهایی است كه در انجام میتواند متصور باشد و هنجارهای مثبت اجتماعی را نتیجه دهد، لذا اهل نماز، یقیناً اهل نماز جماعت هم خواهند بود و از بركات نماز جماعت هم بهره خواهند برد.
همان طور كه گفتم اساس فلسفه نماز به این ترتیب است؛ شكر به درگاه پروردگار رب العالمین از بنیادیترین اصول تربیتی است. اساساً دستورهای الهی دستورهای تربیتی است. خود كلمه «رب» به معنی پرورش دهنده و تربیت كننده است؛ لذا آفریننده و پرورش دهنده عالم هستی، نماز را بدین منظور واجب كرده است. طبیعی است وقتی آحاد مردم مورد تربیت قرار گیرند، در جامعه هم تأثیرات تربیتی قابل تعمیم خواهد بود. بنابراین جایگاه نماز قطعاً جایگاه اجتماعی و تربیتی است و از ظرافت و حساسیت و اهمیت ویژهای برخوردار است.
امام علی ـ علیه السّلام ـ میفرماید: رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ نماز را به چشمه آب گرمی تشبیه فرموده كه بر در خانه مردی روان باشد و او هر شبانه روز پنج بار خود را در آن بشوید، پس چنین كس را چركی بر تن باقی نماند. حق نماز را مردانی از روی زمین شناختند كه زر و زیور و مال و فرزند كه روشنی دیدهاند، آنان را از آن باز نمیدارد.
خداوند سبحان میفرماید:
«مردانی هستند كه تجارت و خرید و فروش آنها را از یاد خدا و بهجا آوردن نماز و دادن زكات غافل نمیگرداند». رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ با این كه مژده بهشتش داده بودند، باز خویش را برای فرمانبرداری از خدا به رنج میافكند. نكات تربیتی كه جایگاه ممتازی را برای نماز تعیین میكند بسیار زیاد است. كسی كه صفت نماز خوان و مسجدی برای او تعریف میشود، سعی دارد مرتكب خلاف نشود؛ زیرا اساساً از یك چنین فردی انتظار خلاف نیست. نماز خوان سعی دارد مبادی آداب باشد، تواضع را فراموش نكند. خود بحث قرائت صحیح نماز و فراگیری مسائل رساله و یا مراجعه به رساله و رعایت احكام، نكته بزرگ تربیتی است، مثلاً برای یافتن قبله در شب هنگام نمازگزار به آسمان و ستارگان توجه میكند، كیفیت آب را از جهت طهارت و حلال بودن مورد دقت قرار میدهد، اینها خود مبانی تربیتی برای شناخت جهان یا جهان بینی است.
پیامبر كرامی اسلام ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ وقتی به آسمان و ستارهگان نگاه میكردند میفرمودند:
«ربّنا ما خلقت هذا باطلاً»؛ یعنی خدای من مگر میشود تو اینها را بدون دلیل آفریده باشی.
مجله نیایش: نقش نماز را در سالم سازی فضای فكری و روحی و روانی افراد جامعه به ویژه جوانان، چگونه ارزیابی میكنید؟
دكتر مظاهری: همانطور كه اشاره كردم نماز دستوری تربیتی از جانب رب العالمین است. به دست آوردن یا تضمین سلامت، چه در ابعاد جسمی و چه در ابعاد روحی نیاز به آدابی دارد. برای سلامت جسم نیاز به رژیم غذایی است. ورزش و تحرك از ضروریات است. اندازهگیری میزان عناصری كه فعالیت مجموعه فیزیولوژی و تعادل اندامها، رشد، شادابی و... را بر عهده دارند هم یكی از لوازم است. رعایت بهداشت و بسیاری از رفتارهای دیگر كه در مجموع میتوانند توجه به سلامت و تضمین آن را در پی داشته باشند و به همین ترتیب سلامت فكری و روحی نیز ملزوماتی دارد.
اتفاقاً سلامت فكر و روح مكانیزم وسیعتر و پیچیدهتری نسبت به سلامت جسم دارد. هر چند اگر نقصی در بدن ایجاد شود فكر را پریشان میكند، اما ناراحتیهای فكری و روحی جسم را میفرساید.
انسان اساساً نسبت به محیط پیرامون خود كنجكاو است. كودك از همان ابتدای سنین كودكی علاقه خود را نسبت به دانستن اعلام میكند و علاقه به دانستن و كشف و تحقیق و جستجوهایی فطری در انسان هست. به دلیل وجود چنین امیال و بسیاری دیگر، خداوند تبارك و تعالی پیامبران را به فراخور شرایط مبعوث كرد و در نهایت خاتم و اكرم آنان، یعنی رسول گرامی اسلام را به بشریت هدیه نمود كه بهترین روشهای تربیتی را برای آرامش روحی و فكری و هدایت انسانها ابلاغ نماید و نماز از عالیترین ملزومات تربیتی و هدایتی در اسلام است كه قادر است فضای روحی و روانی افراد را تطهیر كند و آرامش ببخشد. تمام اعمال نماز تضمین كننده آرامش است، از همان ابتدا كه نیت میشود آرامش و تمركز هست تا انتها كه تقاضای آمرزش و آرامش است، چه چیزهایی به ذهن و زبان میآید؟
اقرار به اعتماد و اطمینان به ذات حضرت باری تعالی كه خود اعتماد ساز و آرامش بخش است. توجه به مبدأ هستی و قبول انتظام در خلقت و توسل به حقیقت مطلق و عدم تمسك به غیر نیروی خالق و تقاضای هدایت، همه و همه اعتماد به نفس را در پی دارد كه از ضروریترین لوازم سلامت روح و روان است. از همان باء «بسم الله...» كه راز توكل و طلب مرد است تا «ربّ العالمین - ایّاك نعبد و ایّاك نستعین - اهدنا الصّراط المستقیم و...» همه این مفاهیم ارزنده را در خود نهفته دارند.
بنابراین نماز اساساً محور اطمینان ارتباط مخلوق و خالق هستی و به تعبیر بهتر، ستون دین است كه مخلوق زمینی را به اوج ملكوت منتقل میكند. انسان وقتی به تأكیدات قرآنی در خصوص نماز توجه میكند عمق عظمت نماز بیشتر برایش روشن میگردد.
خداوند میفرماید: «یا ایّها الّذین آمنوا استعینوا بالصّبر و الصّلوه»[1] یا «انّ الصّلوه تنهی عن الفحشاء و المنكر»[2] در نتیجه به لحاظ اینكه نماز در باور ما دستوری الهی است، پس حتماً متضمن سلامت روحی و فكری ما است و حتی به لحاظ ظاهری هم هر گونه هنجاری كه انسان را به نیكیها سوق دهد و از بدیها دور كند قطعاً راحتی و سلامت فكر و روان او را هم برایش در پی دارد. همه این ویژگیها باعث میشود تا خداوند به پیامبر بفرماید: «وأمر اهلك بالصّلوه و اصطبر علیها»[3] و چنین مفهومی هم استفاده میشود. پیامبر به اهل خود نماز را ابلاغ كن و برای انجام آن پیگیری لازم را انجام بده.
در سوره ابراهیم آیه 40 نیز میخوانیم كه حضرت ابراهیم برای اینكه خود و خانوادهاش نمازگزار باشند دعا میكند: «ربّ اجعلنی مقیم الصّلوه من ذرّیّتی».
مجله نیایش: با توجه به نقش نماز در سلامتی جامعه و نسلها و بعد منكر ستیزی آن، چرا با وجود گسترش كمّی فرهنگ نماز در جامعه در این زمینه نتیجه چشم گیری حاصل نشده است؟
دكتر مظاهری: در این خصوص در پرسش قبلی مطالبی مورد اشاره قرار گرفت كه برخی عوامل باز دارنده و برخی موارد ایجاد اشتیاق را بر شمردم؛ اما در مورد عدم توفیق مطلوب، بهتر است بگوییم عدم توفیق مطلوب، چون واقعا تلاشها فاقد نتیجه نبوده، بلكه به قول شما چشم گیر نبوده است. در این زمینه سه نكته باید مورد باز بینی قرار بگیرد.
الف) روش تبلیغ و دعوت
ب) عدم اصرار
ج) ارایه الگوهای عملی
باید در روش و ابزار دقت كرد و مؤثرترینها را به كار گرفت. نباید در تبلیغ اصرار كرد. ببینید! عسل كه سمبل حلاوت است، اگر با اصرار استفاده از آن را خواستار شوید، ممكن است عدم رغبت ایجاد كند. كسانی باید كار تبیلغ را عهدهدار باشند كه خود عامل به آنچه كه میگویند باشند؛ یعنی تمام فضایل نیكی را كه برای یك نمازگزار تعریف میكنند، باید فرد به صورت عینی و عملی مشاهده كند كه حافظه چشمی و حافظه گوشی هماهنگ شوند و در بایگانی ضمیر جای بگیرد.
مجله نیایش: به نظر شما وازدگی و رویگردانی جوانان از دین تا چه میزانی ناشی از شعار زدگی و گفتار و رفتار متولیان سیاسی و تأثیر آن بر این امر است؟ توضیح بفرمایید.
دكتر مظاهری: در این خصوص باید به دو مطلب توجه داشت:
اول اینكه انسان به رغم آنكه به تعبیر قرآن كریم فطرتاً خدا دوست است و علی القاعده خدا دوست، میباید در اجرای دستورهای الهی رویكردی عملی از خود بروز دهد؛ اما باید توجه داشته باشیم كه میل به گناه و توجه به هواهای نفسانی هم در انسان فراوان است.
ابن آیه قرآن به این نكته اشاره دارد: «انّ الانسان لفی خسر».
به همین دلیل هم خداوند پیامبران را برای هدایت بشر مبعوث فرمودند. اشكال بزرگی كه در انسان وجود دارد این است كه گاهی در راه خود آمدن یا خود شناختن دچار خود پرستی میشود. بنابراین تعبیر سر پرستی در تداوم هدایت انبیا كه در مذهب ما به عهده معصومین و سپس اولیا خالص خداوند است نیز ناظر بر همین موضوع است.
ملاحظه میشود به رغم همه حسنی كه در علی ـ علیه السّلام ـ و حسین ـ علیه السّلام ـ وجود دارد مردم با آنها چه میكنند. آیا رواج بیدینی یا بدعت در دین، در زمان این بزرگواران ناشی از تناقض گفتار و رفتار آنان بوده است؟بر عكس علی ـ علیه السّلام ـ و حسین ـ علیه السّلام ـ به شدت عامل به گفتار خویش بودهاند. یا ملاحظه میشود كه افرادی به شدت معتقد و نماز شب خوان، علی ـ علیه السّلام ـ را به شهادت میرسانند. پس میل به گناه و روی آوردن به گمراهی در انسان قوی است و تنها راه چاره، تحت تعلیم دین قرار گرفتن است و اگر چه در ابتدا سخت است؛ اما راه نجات و رویكرد به معنویت دینی است.
مطلب دوم عبارت از تناقض بین گفتار و رفتار و تأثیرات سوء آن است. یقیناً این تناقضها سؤال برانگیز و انگیزهسوز است. برای اینكه الگوهای عملی بیش از الگوهای گفتاری و شنیداری تأثیر گذار هستند، نمیشود اظهار دوستی كرد، اما پاسخ سلام را به گرمی ادا نكرد. نمیشود از ساده زیستی گفت، اما در این تجمّل گرفتار شد. نمیتوان به تحمل و صبوری دعوت كرد، ولی ناشكیبایی به خرج داد. بالاخره هنجارها باید در راستای باورها اعلام شده باشد. در غیر این صورت مخاطب در قبول دچار تردید میشود و تردید در صورت تداوم غیر معقول، انكار را در پی دارد. لذا مسئولان باید بیش از سایر آحاد جامعه رفتار خود را مورد ملاحظه قرار دهند. باید در اجرای فرایض پیش قدم و پیشتاز باشند. مثلاً برای اقامه جماعت باید در صف اول باشند تا دیگران هم از آنان تأسی بجویند، بنابراین نباید از تأثیر رفتار در شكل گیری باورها و هدایت افكار غفلت كرد.
مجله نیایش: به نظرشما نقش نهادهای تعلیمی و تربیتی از جمله آموزش و پرورش و دانشگاهها در گسترش فرهنگ نماز تا چه میزان مؤثر و راهبردی است؟
دكتر مظاهری: همان گونه كه گفتم اساساً الگوهای عملی برای تربیت مؤثرترند و اساساً همانند سازی كودكان با والدین یك امر بدیهی است. همین طور در گسترهای فراتر از منزل با مربیان و دیگر شخصیتهایی كه انسانها با آنها سر و كار دارند. بنابراین پدران و مادران باید آن گونه باشند كه میخواهند فرزندان آنان همان گونه باشد؛ یعنی بخش اعظم شخصیت كودكان از رفتارهای عملی والدین ساخته میشود و به همین ترتیب در سنین بالا این امر در جامعه قابل تعمیم است؛ لذا روشهای تربیتی كه با تبعیت ازیك نظم از پیش طراحی شده توصیه میشود ممكن است كم تأثیر باشد.
گاهی اوقات والدین حتی در خوراندن صبحانه كه بسیار برای آنان لازم است، عاجز میمانند؛ زیرا به هر دلیل كودك اشتهای لازم را ندارد، لذا ملاحظه میشود كه اصرار، چاره ساز نیست. در روش تربیتی نباید این حس را القا كرد كه من میدانم كه این عمل برای تو مفید است و چون من این را میدانم تو باید برای حصول توفیق چینین كاری را انجام دهی.
الگوی گفتاری و شنیداری برای تربیت باید به صورت پیشنهاد یا به صورت اطلاع رسانی كه ذائقه فكری دانش آموزان هماهنگی دارد در نمازخانه انجام شود، حتی پخش فیلم و...؛ یعنی نمازخانه مأمن دانش آموز باشد. مشاورین مسائل دانش آموزان را در نمازخانه پیگیری كنند و موفقیتهای دانش آموزان را در نمازخانه مورد تشویق قرار دهند و امیدها و انگیزهها را در نمازخانه تقویت كنند. به هیچ عنوان اجباری در دعوت به نماز نباشد. دانش آموزان در حضور در جماعت مخیّر باشندو كسی كه نیامد او را مورد شماتت قرار ندهند؛ بلكه به طور تلویحی مزایای حضور در جماعت و اتفاقات خوبی را كه به جهت شركت در جماعت ملاحظه كردند آن هم غیر رسمی به او تذكر دهند. همان گونه كه عرض شد دین باوری و خدا خواهی، فطری انسان است و هنر مربیان این است كه زمینه و لوازم بازگشت انسان به فطرت را فراهم آورند و این عمل با اجبار و دستور العمل و بخشنامه انجام شدنی نیست. برای بازگشت به فطرت باید به اعمالی كه فطرت میپسندد متوسل شد. لذا نهادهایی كه اشاره كردید، به شرطی كه درست عمل كنند، میتوانند بسیار در این امر مؤثر باشند.
مجله نیایش: درباره راههای گسترش نماز در مدارس به نكات مهمی اشاره كردید. بفرمایید در دانشگاه چگونه میتوان به گسترش فرهنگ نماز و نیایش پرداخت؟
دكتر مظاهری: باید عرض كنم كه قالب اصلی شخصیت افراد كه شاید بتوان مثال الفبای رفتاری را برای او تعریف كرد، در سنین نوجوانی تشكیل میشود و با اتكا به آن شاهد پیدایش رویكردها در سنین جوانی و بعد از آن هستیم؛ بنابراین كار در مدارس خصوصاً در دوران ابتدایی و راهنمایی بسیار حساس و تعیین كننده است؛ چنانچه در این مرحله تلاش قرین به توفیق باشد اصولاً در دانشگاه مشكلی از جهت ترویج نخواهد بود، بلكه باید بیشتر به توسعه فكر كرد؛ اما متأسفانه این گونه نیست و ما در دانشگاهها مشكل داریم و مشكلات ما هم بر میگردد به نوعی بازسازی كه البته بازسازی همیشه از ساختن سختتر است. بنده به نظرم میرسد كه عمدهترین كاری كه میتوان در دانشگاهها مورد توجه قرار داد، اعتماد سازی است؛ یعنی شاید اولین گام اعتماد سازی باشد. برای نیل به این مقصود باید روشهای برقراری ارتباط را بررسی كرد، باید یك رابطه منطقی بین گفتار و كردار متكلمین و مسئولان باشد.
نیازهای روحی و روانی دانشجو كه بسیار حساس است، باید مورد توجه و مداقه (ملاحظه) قرار داد و در جهت برآوردن آنها احساس تكلیف نمود. رعایت مساوات برای توزیع امكانات موجود خیلی اهمیت دارد. احترام به دانشجویان به عنوان عناصری كه در مجموعه فرهیختگان جامعه جای میگیرند و میتوان عضوی از گروه مرجع اجتماع باشند، بسیار موثر خواهد بود. استفاده از برنامههای تفریحی، زیارتی و تناسبی صحیح، قطعاً تأثیرگذار است. تقویت تواناییهای دانشجویان از جهت همكاری اداره دانشكدهها، انجام مسابقات علمی، ورزشی و تفریحی، اعطای تسهیلات و اقداماتی از این دست، میتواند در نیل به این مقصود یاری دهنده باشد.
مجله نیایش: آثار پژوهشی موجود دربارهی نماز را چگونه ارزیابی میكنید و چه موضوعات و مباحثی را برای كارهای آینده پژوهش و تحقیقی در اولویت میبینید؟
دكتر مظاهری: البته زحماتی كه در این باره انجام شده و میشود واقعاً سزاوار تقدیر و تشكر است و آثار ارزندهای هم در این باب تهیه و توزیع شده كه توفیق مطالعه همه آنها البته نصیب شده است، اما پیشنهاد بنده این است، آنچه كه انجام شده، مرور شود و تأثیرات آن بر اساس آمار و ارقام واقعی مورد توجه قرار بگیرد تا نقاط قوت تقویت و نقاط ضعف رفع گردد. همان طور كه عرض كردم باید بیشتر راههایی را جستجو كرد كه به قول مثال عامیانه فطرت را قلقلك دهد، یقیناً با اتخاذ این گونه راهكارها توفیقات بیشتری ان شاء الله نصیب میشود.
مجله نیایش: جناب آقای دكتر از حوصلهای كه به خرج دادید و به سئوالات ما پاسخ گفتید صمیمانه سپاسگزاریم.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . بقره، آیه 153.
[2] . عنكبوت، آیه 45.
[3] . طه، آیه 132.
محمد مهدي مظاهري ـ مجله نيايش، ش6